نگاهی به ایلام

نویسنده: یزدان صفایی

 

«شهر ایلام،مرکز شهرستان و استان ایلام،با پهنه ای حدود 20 کیلومتر مربع در شمال استان ایلام، در 3 درجه و 38 دقیقه و 30 ثانیه پهنای شمالی و 46 درجه و 25 دقیقه و 30 ثانیه درازای خاوری نسبت نیمروز گرینویچ قرار دارد.»1

 

نام شناسی و پیشینه ی تاریخی:

برای پی بردن به چرایی نام این این شهر،نخست می باید کمی درباره ی پیشینه ی تاریخی آن بدانیم و اصولاً به شوند تاریخی بودن این شهر، نام شناسی آن بدون شناخت از پیشینه اش ناشدنی خواهد بود.
چند هزار سال پیش در بخش بزرگی از سرزمین های نیمروزی و باختری ایران(کنونی) و میان رودان، امبراتوری بزرگی به نام ایلام وجود داشت که نام کنونی ایلام نیز برگرفته از نام آن می باشد.بنابراین می بایست به چم این نام در گذشته ای بس دور و در زبانهایی بس کهن بپردازیم.

«در زبان آکادی،کشوری که در سرزمین بلند و در خاور سرزمین آنان  قرار داشته،"ایلام" خوانده شده است و معنی این واژه  در زبان آکادی و بابلی، سرزمین بلند است.ایلامی سرزمین خود را به خط میخی " هل تم اتی" (haltamti) یا "هاتمتی" (hatamti)خوانده اند که شاید "التمتی" (altamti) خوانده میشده است.این واژه از دو پاره "هل" به معنی سرزمین و "تمتی" به معنی مقدس یا خدایان به وجود آمده و در مجموع به معنی سرزمین مقدس یا سرزمین خدایان است»2

سومری ها و آکدی ها،ایلامی ها را با نشانه ی "NIM" مینوشتند که به مفهوم سرزمین بلند می ماند.

«کهن ترین منبعی که در آن نام ایلام نگاشته شده،به احتمال از سده ی 27 پ.م است. در فهرست شاهان سومری آمده است که " انمباراگیسی" یا "اِن مِبَرَگیسی" پادشاه اساتیری خاندان نخست کیش، به ایلام لشگر کشید و از آنجا غنایم زیادی به دست آورد.»3

«پارس ها سرزمین ایلام و ایلامی ها را به نام "اوجا" (uja) یا "هوجا" (huja) خوانده و میهن اصلی آنها را کوهستانهای خاور شوش پنداشته اند.نویسندگان یونانی آنها را به نام "اوخی" (uxii) یا "اوزی" (uzii) نامیده و این واژه در بخشی از نام خوزستان هنوز بازمانده است.»4

ایلام از دیرباز جایگاه شهرنشینی و گهواره ی فرهنگی آریاییان و ایرانیان بوده است.در دوره ی ساسانی بخشی از سرزمین "پهله" یا "پهلو" شمرده میشده و تازیان آن را "جبال" مینامیده اند. از سده ی چهارم تا میانه های ششم قمری،این منطقه بخشی از عراق عجم بود و در زمان تازیان به دو پاره لر بزرگ(بختیاری ها) و لر کوچک (لرستان) بخش بندی شد.جایگاه اتابکان لر کوچک،قلعه ی فلک الافلاک در لرستان کنونی بود که بر ایلام کنونی و همه ی لرستان کنونی فرمانروایی داشتند.
از سه سده پیش فرمانروایی خود مختار والیان در منطقه ی ایلام و پشتکوه پا بر جای بوده است. از نامور ترین آن ها می توان به حسین خان،غلامرضا خان و حسین قلی خان ابو قداره اشاره کرد.مرکز فرمانروایی والیان مکان ثابتی نداشت بدین گونه که زمستانها را در باغشاهی عراق و تابستانها را در هلیلان و یا حسین آباد(ایلام کنونی) سپری میکردند.
در دوره ی قاجار و به ویژه فتحعلی شاه،به منظور تجزیه لرها و واگذاری حکومت ایل ها به شاهزادگان قاجار فشار زیادی روی ایلها وجود داشت که به همین روی حسین قلی خان والی لرستان، قلعه ی فلک الافلاک را به ناچار رها کرد و فرمانروایی را به "ده بالا" جا به جا کرد.

«در گذشته شهر ایلام،"ده بالا" نامیده میشد.حسین قلی خان،والی پشت کوه در ده بالا یا محل کنونی ایلام، خانه،اردوگاه و عمارت شامل حرمسرا و محل زندگی والی را بنا کرد که به صورت مرکز تابستانی والیان پشت کوه در آمد. از این زمان "ده بالا" به احترام حسین قلی خان والی، "حسین آباد" خوانده شد.در خرداد 1315 خورشیدی نام آن توسط فرهنگستان ایران،به "ایلام"و به معنی سرزمین بلند و کوهستانی و به یاد خاندان کهن ایلامی تغییر یافت.»5

ضمناً مردم ایلام امروزه به زبان فارسی با لهجه ی لکی سخن میگویند.در ادامه این مقاله نگاهی به ویژگی های طبیعی،تاریخی و گردشگری این شهر می اندازیم.

آثار باستانی

1)آتشکده سیاهگل ایوان:
بنای آتشکده مربوط به دوره ساسانیان است که در 15 کیلومتری نیمروز باختری روستای سرتنگ و در مسیر رودخانه خروشان کنگیر ایوان قرار دارد.این بنا یکی از سالم ترین آتشکده های دوران پیش از اسلام در استان می باشد.این بنا روی چهار پایه ساخته شده  و دارای گنبدی یک جداره می باشد.

2)قلعه ی والی از دوران قاجار
قلعه والی در سال 1326 هجری قمری، در زمان محمد علی شاه قاجار و به دستور غلامرضا خان ابوقداره والی لرستان بر روی تپه ای تاریخی به نام چقامیرگ ساخته شده است. قلعه والی در زمان ساخت در فضایی کاملاً باز ساخته شده بود ولی با پیش رفت شهرنشینی پیرامون آن با ساختمانهای مسکونی و اداری محصور گردید. هم اکنون این بنا در ضلع شمالی خیابان پاسداران و روبروی ساختمان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایلام جای گرفته است.



3)کاخ فلاحتی:
مربوط به دوره ی قاجار بوده و به احتمال به شوند جای گرفتن در نزدیکی سازمان جهاد کشاورزی به این نام مشهور شده است.




گردشگاه ها

جنگلهای پیرامون شهر و چشمه های باختری و نیمروز باختری شهر،که باغهای فراوانی را پدید آورده اند از گردشگاه های تابستانی ایلام به شمار می روند. دره دالاب، روستای مورت، تجریان دره ارغوان، شلم و پارک جنگلی ششدار از گردشگاههای ایلام هستند.

جمعیت

جمعیت این شهر برپایه ی سرشماری سال ۱۳۸۵ خورشیدی برابر با ۱۵۵٬۲۸۹ نفر بوده‌است.

آب و هوا

در نقاط مختلف،به شوند پستی و بلندی زیاد، آب و هوای گوناگون وجود دارد اما روی هم رفته میتوان گفت که شهر ایلام دارای هوایی معتدل است.این شهر در دره ای کوهستانی جای گرفته است که این خود،شوندی برای اعتدال هوا گشته است.

رودها

به شوند وجود کوه های بلند و بارش برف و باران،رودهایی به گزارش زیر در ایلام روان است:
1)چرادول، سراب کلان و سراب زنجیره که به سیمره و کرخه میریزند.
2)کنجان،چم،گاوی،میمه،گدار،خوش،دوویج،سره و تلخاب نیز به عراق میریزند.

کوه ها

1)شره زول به بلندی 2050 متر و در 230 کیلومتری شمال باختری ایلام جای دارد.
2)تواشیر خانی به بلندی 1505 متر و در 15 کیلومتری ایلام جای دارد.
3)بانکول به بلندی 2304 متر و در 10 کیلومتری ایلام جای گرفته است.




پانوشت ها:
1)جعفری،عباس،شناسنامه ی جغرافیای طبیعی ایران،رویه 5
2)نگهبان،عزت الله،حفاری هفت تپه ی دشت خوزستان،رویه 454
3)مجید زاده،یوسف،تاریخ و تمدن ایلام،رویه ی 5
4)نگهبان،همان کتاب،رویه 453
5)افشار سیستانی،ایرج،اسلام و تمدن دیرینه ی آن،رویه ی 29

بن مایه ها:

1)عبدالحسین سعیدیان/شناخت شهرهای ایران/انتشارات علم و زندگی
2)مژگان سبزیان و دیگران/کتاب جامع ایرانگردی
3)افشار سیستانی؛ایرج/پژوهش در نام شهرهای ایران
4)حسن زنده دل و دستیاران/مجموعه ی راهنمای جامع ایرانگردی استان ایلام/نشر ایرانگردان
5)ویکی پدیا.دانش نامه ی آزاد
6)http://www.davasaz.blogfa.com/8801.aspx
7)http://www.tachar.blogsky.com/1385/02/18/post-57/

/ 32 نظر / 18 بازدید
نمایش نظرات قبلی
افشین

[گل] درود بر شما : عرب هرکه باشد به من دشمن است کژ اندیش و بدخوی و اهرمن است ز شیر شتر خوردن و سوسمار عرب را بجایی رسیدست کار که فر کیانی کند آرزو تفو بر تو ای چرخ گردون تفو [گل] خداوند نگهدار ایران و خلیج فارس باد [گل] axa ziba va goya bood [تایید][دست]

ج دهقاني

درود بر شما بامداد خوش اميدوارم كه خوب باشين اگه لطف كنين با عنوان وبلاگ من:ايران من دنياي من

سرباز ساسانی

درود.با پستی در مورد پژمان بختیاری بروز هستم. و خوشنود میشوزم در نظرسنجی که تازه در تارنگار راه اندازی شده شرکت کنید و یکی از بزرگان ایرانزمین را برگزینید. بدرود و تندرست باشید. پاینده سرزمین ورجاوند ایرانزمین[گل]

ناصر

با درود وسلام فراوان از اينگه به وبلاگ من سر زديد سپاس .وبلاگ قشنگي داريد . ايلام هم جزو مكا ن هايي است كه مهجور مانده است . علاقمند به ديدار آن مكان ها مي باشم .با "يك تجربه به من هديه بدهيد " بروز هستم در ضمن آماده تبادل لينك شاد باشيد[گل][گل][گل]

آرمتی

سلام ممنون از حضورتون واقعا تحقیق کاملی بود فیض بردم از اینکه من رو به وب خودتون دعوت کردین سپاسگزارم

مهری حسینی

درود جناب صفایی . ممنون از لطف شما که به یادم بودی. با گور دخمه دکان داود به روزم. سپاس و بدرود

دختر كوروش

سپاس دوست عزيز، هميشه از مطالبي كه در معرفي شهرها و مكان ها ارائه مي دهيد لذت مي برم.

مهری حسینی

درود یزدان عزیز. مصرع چهارم هنوز زینب است که دارم شرح حال او و همسرش را برایش یاد آوری می کنم . فکر کنم با یکبار دیگر خواندن معلوم شود.ممنون از توجه ات . بدرود.