حافظ مهرین سخن

نویسنده: یزدان صفایی

مهر ایزدی است پر نور که در اوستا میثره خوانده شده و چنان حضور پر رنگی در استوره ها و افسانه ها و سروده های ایرانی دارد که کمتر پژوهشگری را میتوان یافت که به برسی و بازشناخت اثرهایش بر هر یک از این گزاره ها علاقه مند نباشد.

آنچه در این جستار می آید بررسی حضور و روند اثرهای این ایزد توانا در اندیشه های سراینده ایرانی،حافظ شیرازی است.

1)مهرپرستان پیش از ورود به مهراوه یا خرابات، تن را شستشوی میدادند:

شستشویی کن و به خرابات خرام
تا نگردد از تو این دیر خراب آلوده

در این بیت رعایت پاکیزگی محیط پیرامون که از رسم های کهن ایرانی است به خوبی نمایان است.

2)مهرپرستان برای غوطه ور شدن در راز و نیاز های خود و درونشد به جهان مینوی از باده سود میجستند:

یاد باد آنکه خرابات نشین بودم و مست
وآنچه در مسجدم امروز کم است آنجا بود

3)ایزد مهر، ایزد عهد و پیمان است:

حافظ گمگشته را با غمت ای جان عزیز
اتحادی است که در عهد قدیم افتادست

توجه به واژه قدیم پس از عهد میتواند رهگشا باشد.

4) آیین شبک یا شاه چراغ از آیین های باستانی کردی است که برگرفته از باورهای باستانی ایرانی(مهرپرستی و ..)است که در آن پیروان می بایست 12 گام را پشت سر بگذارند که هر گام بای از ماه های گاهشمار قمری تطابق دارد. در این میان از نسبت میان ماه های سال با این 12 گام و همچنین نسبت میان ماه های سال با ستاره شناسی و پیشگویی و فالگیری میتوان دریافت که ریشه بهره گرفتن از فال حافظ چیست.
بر اساس نوشته استاد نظمی افشار تقریباً همه غزلیات حافظ بر اساس این گامها و چگونگی آنها سروده شده است.1

5)دین مهری شامل هفت گام زیر میباشد:
کلاغ-نهان-سپاهی-شیر-پارسا-پیک-پیر

که این گامها در عبارتهایی چون هفت شهر عشق و مقامات سلوک و هفت خط جام نیز هویدا است.

6)اشاره به شماره 7 که نشانی آشکار از باورهای مهری دارد:

زین قصه هفت گنبد افلاک پر صداست
کوته نظر بین که سخن مختصر گرفت(غزل 74)

گفتم دعای دولت تو ورد حافظ است
گفت این دعا ملائک هفت آسمان است(غزل 132)

بیت بالا همچنین بر یک اساس دینی در ایران باستان اشاره دارد و آن خواندن ورد یا مانتره (زند و پازند) بر زیر لب و به صورت زمزمه است.

7)اشاره مستقیم به نام مهر و برخی پیوندها:

بیت زیر اشاره ای به رابطه میان مهر و آب نیز دارد. مهرکده معمولاً در کنار آب ساخته میشده اند.

صد جوی آب بسته ام از دیده بر کنار
بر بوی تخم مهر که در دل بکارمت(غزل 40)

این بیت به پیوند مهر(خورشید) با روز و نور دارد:

بی مهر رخت روز مرا نور نمانده است
ور عمر مرا جز شب دیجور نمانده است(غزل 45)

همانظور که پیشتر اشاره شد میان آیین مهری و مستی پیوندی استوار است:

دیگر مکن نصیحت حافظ که در نیافت
گم گشته ای که باده مهرش به کام رفت(غزل 85)

8)طریقت مهری:
اشاره مستقیم دارد به پیروی از راه و روش مهری.

برای نمونه در بیت زیر پیوندی میان مهر و سپیده دم میتوان یافت:

ز دوستان تو آموخت در طریقت مهر
سپیده دم که صبا چاک زد شعار سیاه


9) مهرپرستان کلاه نمدی بر سر میگذاشته اند؛ شیخ اشراق نیز بارها با این کلاه توصیف شده است.

به خیر خواه ما کوش کاین کلاه نمد
بسا شکست که بر سر افسر شهی آورد

استاد یکتایی نوشته است:
نشانه ها و اشارات دین مهری در جهان مسیحی بسیار است چنین است کلاه شکسته مهری که هنوز کلاه اسقف ها را میترا گویند.2

10)محراب:
این واژه از دو بخش مهر+آوه ساخته شده است.بخش نخست که گویا است اما بخش دوم را پسوند مکان ساز نامند چنانچه در واژه هایی چون ساوه(=سه+آوه: مکان سه تن) نیز کاربرد دارد، مهراوه را مهرکده نیز مینامند.
توجه به این نکته لازم است که مساجد مسلمانان در صدر اسلام محراب نداشته و محراب برای نخستین بار در عصر خلفای اموی و به وسیله ی حاکمی به نام اوقره بن شریک در مسجدی در مصر برای ادای نماز وضع گردید.3

پس از چندین شکیبایی شبی یا رب توان دیدن
که شمع دیده افروزیم در محراب ابرویت

تشبیه محراب به ابرو میتواند اشاره به ریخت گنبد گونه و قوس گونه مهراوه ها داشته باشد


11)صلیب:
این واژه معرب چلیپا است که در دین مهری 4 شاخه آن برابر بوده است و نشانه اتقاق مردم 4 سوی جهان است4

آنجا که حسن صومعه را جلوه میدهند
ناقوس دیر راهب و نام صلیب است

12)پیر مغان:
گویی اشاره به گام هفتم آیین مهری دارد که برابری با راهنمای دین دارد.

از آستان پیر مغان سر چرا کشیم
دولت در این سرا و گشایش در این در است

13)خُرابات:
بر خلاف باور عوام که این واژه را خَرابات میخوانند، خوانش درست آن، خُرابات است و بر اساس پژوهش دکتر حسین وحیدی از ساختار زیر بهره مند است:

نمود دگرگونی واژه ی مهرآبه:مهرآبه-خورآبه-خرابات 5

که این نکته را بر آن می افزایم که که مهر نمودی چون خورشید دارد و بخش نخست خورشید که هسته ی آن به شمار می آید در واژه خرابات دیده میشود و بخش دوم(آبه) همان آوه است که توضیح آن آورده شد.

رسوم و باورهای مهری فراوان تری در شعر حافظ میتوان یافت که ما برای پرهیز از به درازا کشیدن سخن از ذکر آن میپرهیزیم.

براستی که این آیینها در دیوان حافظ مهرین سخن به فراوان یافت میشود:

بر دلم گرد ستم هاست خدایا مپسند
که مکدر شود آیینه ی مهر آیینم

 


پا نوشت ها:
1)نظمی افشار، مجموعه مقالات حافظ مهرآیین(omidataeifard.blogspot.com)
2)میتراییسم و سوشیانس ص 6
3)تاریخ افغانستان/حبیبی/ص 712
4)نظمی افشار،مجموعه مقالات حافظ مهرآیین(omidataeifard.blogspot.com)
5)حسین وحیدی،مقاله خرابات کجاست؟(گلگشت و کتیبه)

/ 30 نظر / 23 بازدید
نمایش نظرات قبلی
ارمغان

سلام خوبید؟ ممنونم که افتخار دادید شما رو توی لینک هام قرار بدم من رو با نام من آریاییم (ارمغان) لینک کنید لطفا شب خوش [گل]

آرزو

سلام آقای یزدان من آپم "گرامی باد بزرگداشت سعدی"

محمدمهدی قنبری

[گل] درود سزد واژه ی پرستیدن(نگهبانی) به زبان پهلوی در اینجا آید. بسیار بهره بردم.

زادمهرمهرآفرین پارسی(حسن توکلی رودسری)

بانام خداوند مهرآفرین... برفردوسی بزرگ بی کران درود... به نام نامی مهر ایران بزرگ... بابزرگداشت(احترام)فرهنگ والای بی همتای ایران بزرگ پارسی ، درود برشما. به روزم: *********درایران بزرگ، همه ایرانی بزرگ پارسی آریائی اند. ***********

امیرحسین

با درود فراوان تارنمای بسیار خوبی دارید.من شما را به پیوند ها افزودم. پیشاپیش 10 اردیبهشت روز شاخاب پارس بر شما خجسته باد.[گل]

مهری حسینی

درود جناب صفایی . خبری از پست جدید نیست . منتظرم. راستی من هم به روزم . تشریف بیاورید.

علیرضا

دورود بر یزدان بزرگوار : جشن اردی بهشتگان بر شما دوست بزرگوار مبارک باشد. جشن اردی بهشتگان در اردی بهشت روز از اردی بهشت ماه است که نام روز و ماه با هم برابر افتاده است .مطابق گاهنمای قديم که هر ماه سی روز بوده اين جشن در سوم اردی بهشت می باشد ولی مطابق تقويم کنونی که شش ماه اول سال را ۳۱ روز حساب کرده و يک روز به فروردين ماه افزوده اند جشن ارديبهشتگان در دوم ارديبهشت واقع می شود . ارديبهشت روز يكي از امشاسپندان در جهان مينوي، نمايندۀ پاكي و تقدّس و در جهان خاكي نگهباني آتش بدو محوّل شده است که ماه دوم شمسي و روز سوم از هر ماه خورشیدی است. ارديبهشت روز است ای ماه دلستان امروز چون بهشت برین است بوستان « منوچهری » همه سـالـه اردیبهشـت هــژیـــر نگهبــان تو پــرهُـش و رای و ویــر « فردوسی » پاينده ايران برافراشته باد درفش کاوياني پر رهرو باد دين اشو زرتشت بدرود

امیرحسین

با درود دوباره لطفن با نام- تاریخ ایران- لینک نمایید. با سپاس[گل]

زادمهرمهرآفرین پارسی(حسن توکلی رودسری)

...وچه بیجاست نام ایران بزرگ را بدون پارسی و زبان همیشه ارزشمند و جاودانه پارسی نیاوردن. ...انگار،توهم ازآنانی که... ...به کوری چشم دشمنان که چشم دیدن و گوش شنیدن نام ارزشمند و جاودانه پارسی راندارند و نمی خواهند نام جاودانه پارس(فارس)بادریای(خلیج)همیشه پارس(فارس)نباشد،من همچنان ازایران بزرگ پارسی آریائی می گویم و همچنانکه گفته ومی گویم همه هم میهنان بزرگ راازآذری و...ایرانی بزرگ آریائی پارسی می دانم. ...نمی دانم چرااین واژه همیشه ارزشمند پارس،خاری شوزنده شده است درچشم دشمنان کوردل که اینهمه ازشنیدن نام ارزشمندآن می سوزند. ...برو خلیج فارست رابه بیگانه بفروش.توکه ازنام پارس(فارس)بدت می آید. شماانگار بسیار بی سوادی.(ببخشید بهترازاین نمی توانم باشما گفت وگو کنم).وهنوز نمی دانی که آقا واژه ای مغولی و هرگز باهخا (که به چم(معنی)آقا نیست که نیکمنشی است مانند هخامنش)کاری ندارد. ...برو شناسنامه (هویت)خود را بی سروته و بی نام ونشان کن. ...ما همه پارسی هستیم و ایرانی.ونه اینکه دراین سرزمین ،همیشه زبان کشوری (رسمی)پارسی بوده است؟اگرباید پارسی بودنت را پاک کنی،برو آریائی و ایرانی بودنت را