درباره بم

نویسنده: یزدان صفایی

شهر بم، مرکز شهرستان بم استان کرمان، با پهنه ای حدود 50 کیلومتر مربع، در خاور استان کرمان و در گوشه ی شمال خاوری دشت بزرگ بم، در 22 درجه و 58 دقیقه طول جغرافیایی و در 7 درجه و 29 دقیقه عرض جغرافیایی و در مسیر کرمان-زاهدان قرار دارد.

نام شناسی:

درباره نام این شهر، تاکنون انگاره های گوناگونی وجود داشته است که در زیر به برخی از آنها می پردازیم:
«واژه ی بم در فرهنگ ها به معنی آوای درشت و خشن آدمی و ساز، صدایی که در یک واحد زمان، ارتعاشات کم تر از صدای زیر، در فضا ایجاد کند؛ زیر، سیم ساز که صدای درشت دهد»1
«بَم به فتح اول، آوای خشن و درشت آدمی و ساز،عربی شده ی آن هم "بَمّ" به فتح اول و تشدید دوم،نام ناحیه ای است در کرمان»2
«بَم به فتح اول،صدای پر و بانگ بلند که از تار و رود و جز آن  برآید ،برابر زیر که آواز باریک باشد»3
حمدالله مستوفی درباره نام این شهر می نویسد:
«بم از اقلیم سوم است...گویند که کِرم هفتواد در آن جا بترکید، بدان سبب آن را بم خواندند. قلعه حصین دارد و هوایش از جیرفت خوشتر است و به گرمی مایل است»4
درباره نام گذاری این شهر برخی پژوهشگران گمان میبرند که بستگی به داستان هفتواد یا هفت بخت یا هفت بختان در کتاب کارنامه ی اردشیر بابکان و شاهنامه ی فردوسی دارد.
دومین دیدگاه درباره نام این شهر در مرآه البلدان5 آمده  و بزرگان شهر نیز خود نقل میکنند که بم محل برخورد سپاه بهمن پسر اسفنیدار و فرامرز پسر رستم است. بهمن در محل زد و خورد به ساخت برج و بارو می پردازد و گروهی را در آنجا ساکن کرده و آن را "دژ بهمن" یا "ارگ بهمن" می نامد که در اثر گذشت زمان به "بم" تبدیل شده است.

آب و هوا:

آب و هوای بم گرم و خشک است اما به علت مجاورت با کویر آب و هوای متغیری دارد، به طوری‌که گاهی اوقات در تابستان‌ها گرم‌ترین و در زمستان‌ها سردترین نقطه کشور گزارش شده‌است. میزان بارندگی سالانه بطور متوسط ۶۸ میلی‌متر است.

جمعیت:

شهرستان بم جمعیت طبق سرشماری 1375 ش 198435 تن، که از آن میان حدود 43 درصد شهرنشین؛ و حدود 47 درصد روستانشین بوده اند.

درباره ی بم:

بم شهری است کهن اما در روزگار هخامنشی و سلوکی سخنی از آن به میان نیامده و همان طور که اشاره شد، ساخت آن را به بهمن پسر اسفندیار نسبت داده اند.
یعقوبی که در 278 ه.ق. از نطقه کرمان سخن به میان آورده از قلعه بم نیز یاد کرده است که از نوشته های او، این چنین بر می آید که استحکامات خوبی نیز داشته است.
بر اساس نوشته های ابن حوقل و مقدسی و افضل کرمانی، شهر بم نخلستانهای بسیار و هوایی خوشتر از جیرفت دارد و زمینی حاصلخیز همچون بهشت دارد. مردمش کارشناس و ماهر هستند و در بازارگاه شهر نوعی پارچه می بافته اند که شهرت آن تا کشورهایی چون مصر نیز رسیده بوده است.همچنین بر اساس نوشته های این سه جغرافیایی نویس میتوان دریافت که بم قلعه ای استوار و سه مسجد جامع نیز داشته است.
در این شهر از گذشته های دور پرورش کرم ابریشم جریان داشته است؛ کارگاه های ابریشم بافی بسیاری از سده ششم میلادی در بم آغاز به کار کرده اند و به احتمال زیاد دیرینگی صنعت نساجی در بم بیش از این ها باشد؛برخی پنداشته اند که پیشینه آن به پیش از اسلام میرسد.
با توجه به شرایط اقلیمی و طبیعی و برج و باروهایی که در این شهر ساخته شده است به نظر میرسد که در دوره یا دوره هایی از تاریخ این شهر ماهیت نظامی به خود گرفته باشد و به ریخت پایگاه نظامی استواری در آید.
چنانچه داستان هفتواد که گزارشش داده شد، درست باشد؛ میتوان محل رخ دادن این داستان یعنی "کجاران" یا  "کوزران"  را نخستین هسته این شهر پنداشت.اکنون نیز محله ای به همین نام در شمال غربی بم وجود دارد.

بم در روزگار ساسانیان:

بم از همان آغاز در برخورد گاه(محل تقاطع) ارتباطی روزگار ساسانیان جای داشت و شوند(دلیل) گسترش شبکه ارتباطی و به دنبال آن رونق بازرگانی گشت که تمرکز نسبی امور اقتصادی در این شهر را سبب شد و از همین جا بود که گروه دیگری افزون بر گروه کشاورزان به نام گروه پیشه وران در شهر بم پیدا میشود. این گروه به تدریج با تکیه بر صنعت دستی،امر تجارت را در کنار تولید کشاورزی بر پا میسازند.


بم پس از اسلام:

شهر بم در سال ۱۱۳۱ ه.ق به تصرف محمود افغان درآمد، ولی به علت شورشی که در قندهار روی داد آنجا را رها کرده عازم قندهار شد. ولی بار دیگر در سال ۱۱۳۴ ه.ق بر بم استیلا یافت و این وضع تا سال ۱۱۴۳ ه.ق که نادر، اشرف افغان را شکست داد، ادامه داشت. در سال ۱۲۰۹ ه.ق، لطفعلی‌خان زند، در همین شهر توسط عمال آقا محمد خان قاجار دستگیر شد. خان قاجار به یادگار این موفقیت، مناره‌ای از سرهای ۶۰۰ تن از مخالفین خود در بم برافراشت.
 این شهر تا زمان قاجار نیز ماهیت نظامی خود را نگه داشته است تا جاییکه استاندار فتحعلی شاه، ارگ بم را مرکز مهارت و اسلحه و ذخیره آن برای رویدادهای احتمالی آینده به وِیژه از ناحیه سیستان قرار داد.بطوریکه جهانگردی انگلیسی به نام "پاتی نجر" در سال 1189 خورشیدی که از بم گذر کرده است آن را از نظر استحکام نظامی در همه ی ایران بی مانند دیده است.
به شوندهای(دلیلهای) گوناگون ، ارگ نشینان بم رفته رفته آن را ترک کرده و در بیرون آن به ویژه جنوب غربی شهر قدیم سکنی گزیدند و به بازرگانی و کشاورزی پرداخته و به این ترتیب شهر تازه بم بر پا شد.
شهر جدید بم در حدود 19 کیلومتر مربع پهنا دارد و بر سه پایه ساختار فضایی،اجتماعی و اقتصادی قرار گرفته است.


ارگ بم:


ارگ بم، بزرگ‌ترین مجموعهٔ خشت و گلی جهان

ارگ بم، بزرگ‌ترین بنای خشت و گلی دنیا است که در نزدیکی شهر بم در استان کرمان و بر بلندای صخره ای بزرگ، درجنوب رودخانه پشت رود، جا دارد.
ارگ بم بخشی از مجموعه ای بزرگ از بناهای تاریخی است که آن را در میان گرفته اند ؛ شهر باستانی دارزین با قدمتی در حدود هزاره اول پیش از میلاد در زمینهای شمال غربی بم امروزی برپا بوده و هنوز کوشک های میان محله های شهر دوران سده های نخستین اسلامی در آن پابرجای مانده اند و تنها قریه کوچکی در حوزه غربی آن آباد است ؛ قلعه دختر در شمال رودخانه پشت رود و در جنوب آن بنای چارطاق و ساختمان کوشک و پیر علمدار و همچنین در مشرق و نزدیکی ارگ، بنای تاریخی مسجد حضرت رسول بر پیرامون فضای ارگ برپا بوده اند . هرچند که پیشینه این بنا ها سالیابی نشده است ، با این حال دیرینگی آن ها ، از سده های نخستین دوران اسلامی تا دوره ایلخانی تخمین زده میشود.

ساکنان ارگ بم در حدود یکصد و پنجاه سال پیش ، برای واپسین بار ارگ را رها نموده ودرون باروی شارستان و در میان باغ ها و نخلستان های بیرون از شهر سکنی گزیدند. وسعت ارگ بم به بیست هکتار می رسد . جز باروی شارستان که در حوزه شمالی به باروی ارگ نزدیک است و به فاصله اندکی از باروی ارگ جا دارد . در بخش جنوبی چهار بارو، بخش فراز کوه سنگی را احاطه کرده است. ساختمان ارگ بم در ریخت گسترش یافته اش از دو بخش مردم نشین و حاکم نشین تشکیل شده است. در فضای شمالی بیرون ارگ ، بنای گنبد بزرگ یخدان و در نزدیکی آن دیواره رفیع یخ چاوون جا دارد .
بخش حاکم نشین بر فراز قله صخره و در شمال ارگ جا دارد و  از بنا هایی چون برج اصلی ، چهارفصل ، خانه حاکم ، چاه آب ، حمام ، خانه رئیس سرباز خانه (ساختمان معروف به آسیاب بادی) ، سرباز خانه ، دروازه (ساسانی) و برج و بارو ساخته شده است.

فضای مردم نشین یا عامه نشین با حصاری بلند در راستای شرقی-غربی از بخش حاکم نشین جداشده و دسترسی این دوبخش به یکدیگر از راه دروازه ای است که از شمال بنای میر آخور به سرباز خانه حاکم نشین می رسد. بخش مردم نشین را به دوره ای از گسترش ارگ نسبت داده اند ، با این حال این دوبخش در میان باروی حصینی با 38 برج بزرگ و کوچک جای دارد که یکپارچه به نظر میرسد وتنها دروازه این مجموعه در میان باروی جنوبی مردم نشین جاسازی شده است . فضای مردم نشین شامل : دروازه ورودی ، بنای سردروازه ، راسته بازار ، مسجد جامع ، بنای زورخانه (مقبره) ، ساباط و خانه جهودا ، میدان تکیه، مسجد پیامبر ، حمام ، مدرسه (خانقاه) ، اصطبل ، بنای میراخور و محله های مسکونی است .
در کاوش های سالهای اخیردر فضای دروازه اسپیکان که در باروی شارستان و در شمال غربی ارگ واقع است ، تاسیسات آب رسانی مخفی ارگ آشکار گردید .آب دو رشته قنات در ساختمان پخشگاه همجوار با این دروازه ، چند بخش شده و بخشی از آن از راه تنبوشه به ساختمان شترگلو در خندق غربی و به میان ارگ هدایت میرسیده و در ساختمان حمام بخش غربی مردم نشین ظاهر می گردیده است .
این ارگ، در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
این بنا پیش از سده ۵ پیش از میلاد ساخته شده و تا حدود سال ۱۸۵۰ میلادی مورد استفاده بوده‌است.
در تاریخ ۵ دی ۱۳۸۲، زمین‌لرزه‌ای شدید در این منطقه روی داد که باعث شد که این بنا تا حدود زیادی تخریب شود.


ارگ بم پیش از زمین لرزه

مساحت این ارگ، در حدود ۱۸۰٬۰۰۰ متر مربع بوده و دیوارهایی به بلندی ۶ تا ۷ متر و درازای ۱۸۱۵ متر آن را احاطه کرده‌اند.


جاذبه های طبیعی:

ییلاقات ده بکردی
ده بکردی نامدارترین ییلاق مهم استان کرمان است که در دامنه کوه شیر و کوه‌های بارز جای گرفته است. این منطقه از توابع شهرستان بم است و تنها ناحیه، با آب و هوای معتدل این منطقه است که در مسیر ارتباطی بم و کرمان به جیرفت و بندر عباس قرار دارد.
ده بکردی از نواحی شگفت انگیز استان کرمان به شمار می‌رود و مانند بهشتی میان دو منطقه بسیار گرم بم و جیرفت جای گرفته است. این منطقه در دره‌ای سرسبز و خنک واقع شده و از درختان گردو، بادام، صنوبر و ... پوشیده شده است.

ییلاقات مسکون
منطقه ییلاقی مسکون در مسیر بم به جیرفت قرار دارد و فاصله آن تا جیرفت 30 کیلومتر می‌باشد. این منطقه، آبادی‌های زیاد، مناظری زیبا و هوایی دلفریب دارد و تابستان‌ها به مرکز تفرجگاهی بزرگ تبدیل می‌شود.

کوه هزار
این کوه در 114 کیلومتری شمال غربی بم در دهستان راین واقع شده و 4465 متر ارتفاع دارد. کوهستانی است به وسعت 900 کیلومتر مربع مرکب از کوه‌های سربند و سرمشک که به وسیله ارتفاعات پست تری از سوی غرب به کوه‌های لاله‌زار و از جنوب به کوه بهرآسمان اتصال یافته است.

کوه قدمگاه
این کوه در 38 کیلومتری جنوب‌غربی بم و در مجاورت دهستان آب‌گرم قرار دارد که موقعیت دقیق استقرار آن شرق روستای در رود می‌باشد. این کوه از رشته کوه‌های بارز محسوب می‌شود و 3520 متر ارتفاع دارد.


پی نوشتها:
1.معین،محمد.فرهنگ فارسی جلد اول،ص 578
2.تبریزی،محمدحسین بن خلف،برهان قاطع،جلد اول،ص 302
3.لغت نامه ی دهخدا در لغت بم به نقل از ناظم الاطباء
4.مستوفی،حمدالله،نزهه القلوب ص 171
5.اعتماد السلطنه،محمد حسن خان،مرآه البلدان،ص470

بن مایه ها:
1)عبدالحسین سعیدیان/شناخت شهرهای ایران/انتشارات علم و زندگی
2)مژگان سبزیان و دیگران/کتاب جامع ایرانگردی
3)افشار سیستانی؛ایرج/پژوهش در نام شهرهای ایران
4)ویکی پدیا
5)دانش نامه ی جهان اسلام
6)تارنمای فرهنگسرا

/ 29 نظر / 23 بازدید
نمایش نظرات قبلی
مهری حسینی

درود جناب صفایی با دو طرح به روزم. ثدم به کلبه ی بی تکلفم بگذارید. سپاس و شب خوش .پاینده ایران[گل]

فرزند میهن

شادزی! از پندار نیکتان سپاس! از فروتور های زیبای شما استفاده نمودم! رونماهای شما از بسیار چیزها افشاگری میکند! امیدوارم دوستی ما هم میهنان جوادان ماند و در کنار هم بر فراسوی گیتی قدم نهیم! تادرودی باز بدروس

کیمیا/ فریاد سکوت

[گل] زندگی خارج از تهران/ از حرف تا واقعیت ... (2) ادامه بحث قبلی... در: http://tavalodino.blogfa.com/post-251.aspx

علیرضا

باز کن پنجره ها را، که نسيم روز ميلاد اقاقي ها را جشن مي گيرد، و بهار، روي هر شاخه، کنار هر برگ، شمع روشن کرده است. همه ي چلچله ها برگشتند، و طراوت را فرياد زدند. کوچه يکپارچه آواز شده است، و درخت گيلاس، هديه ي جشن اقاقي ها را، گل به دامن کرده است. باز کن پنجره ها را اي دوست! هيچ يادت هست، که زمين را عطشي وحشي سوخت؟ برگ ها پژمردند؟ تشنگي با جگر خاک چه کرد؟ هيچ يادت هست، توي تاريکي شب هاي بلند، سيلي سرما با خاک چه کرد؟ با سر و سينه ي گل هاي سپيد، نيمه شب، باد غضبناک چه کرد؟ هيچ يادت هست؟ حاليا معجزه ي باران را باور کن! و سخاوت را در چشم چمن زار ببين! و محبت را در روح نسيم، که در اين کوچه ي تنگ، با همين دست تهي، روز ميلاد اقاقي ها جشن مي گيرد. خاک، جان يافته است. تو چرا سنگ شدي؟ تو چرا اين همه دلتنگ شدي؟ باز کن پنجره ها را... و بهاران را باور کن! با پوزش بسيار از اينکه خيلي دير بسراغتون اومدم. يک ماهي بود که بنا بر مسائلي دست رسي به اينترنت نداشتم. با مطلب مناسبتهاي فروردين بروزم. منتظر حضور سبزتان در وبلاگم و ثبت نظرات و انتقادات شما هستم. پاينده ايران ب

زادمهرمهرآفرین پارسی(حسن توکلی رودسری)

بانام خداوند مهرآفرین... برفردوسی بزرگ بی کران درود... به نام نامی مهر ایران بزرگ... بابزرگداشت(احترام)فرهنگ والای بی همتای ایران بزرگ پارسی درود برشما... *بیائید واژه های شیرین ترازقند وارزشمند پارسی رامردانه بیش ازپیش پاس داریم...... * به روزم: گهرواژه گان ارزشمند و آسمانی پارسی(3)

مریم لقمان

درود با چند عکس مستند با عنوان زندگی تا زود بدرود

زادمهر مهرآفرین پارسی( حسن توکلی رودسری )

درود برشما. باسپاس ازبزرگواریهای همیشه شما. ...تارنمایم سنگین باز می شود؟گهگاه درکار جهان نما(اینترنت)کندیهائی پیش می آید. ...به من اگر توانستید بفرمائید که برای بازشدن تارنمایم درنگ بسیاری نیازاست؟یاپس ازاندکی درنگ باز می شود. ...باسپاس...[لبخند][قلب][گل][ماچ]

زادمهر مهرآفرین پارسی( حسن توکلی رودسری )

درود برشما. باسپاس ازبزرگواریهای همیشه شما. ...تارنمایم سنگین باز می شود؟گهگاه درکار جهان نما(اینترنت)کندیهائی پیش می آید. ...دوستان خوب دیگرمن دراین باره چیزی نگفتند. ...به من اگر توانستید بفرمائید که برای بازشدن تارنمایم درنگ بسیاری نیازاست؟یاپس ازاندکی درنگ باز می شود. ...باسپاس...[لبخند][قلب][گل][ماچ]

زادمهر مهرآفرین پارسی( حسن توکلی رودسری )

درود برشما. باسپاس ازبزرگواریهای همیشه شما. ...تارنمایم سنگین باز می شود؟گهگاه درکار جهان نما(اینترنت)کندیهائی پیش می آید. ...دوستان خوب دیگرمن دراین باره چیزی نگفتند. ...به من اگر توانستید بفرمائید که برای بازشدن تارنمایم درنگ بسیاری نیازاست؟یاپس ازاندکی درنگ باز می شود. ...باسپاس...[لبخند][قلب][گل][ماچ]

سعيده

سلام. مطالب و اطلاعات مفيدي بود.ممنون